كشتارها و تاراجهاى انتقامجويانه نبود و هنوز از روحيهء عميق دينى از آن‌گونه كه اروپاى مسيحى را در زير پرچم شارل مارتل در نبرد سواحل لوار گرد آورد بهره نداشت . در ايام عبد الرحمان الناصر در اوايل قرن دهم ميلادى مملكت اسلامى به اوج قوت و پيروزى خود رسيد و چند بار سپاهيان اندلس به اعماق مملكت مسيحى حمله كردند . در اين هنگام بود كه مسيحيان خطر را بر فراز سر خود احساس كردند و انگيزه‌هاى دينى و قومى بيدار شد و دو مملكت مسيحى ليون و ناوار در برابر خطر اسلامى متحد شدند . در اين عهد جنگهايى ميان اردنيوى دوم و پسرش راميرو از يك‌سو و با مسلمانان از ديگر سو درگرفت . در اين نبردها مسلمانان را انگيزهء جهاد بود و اهل ثغور براى شركت در لشكر اسلام مىشتافتند . در لشكرهاى مسيحيان نيز جمع كثيرى از كشيشان و روحانيان بودند كه در كنار شواليه‌ها به ميدان نبرد روى مىآوردند . هرچه خطر از سوى جنوب افزونتر مىشد ، احساسات دينى و ملى هم در اسپانياى مسيحى شدت مىگرفت . در اواخر قرن دهم در عهد حاجب المنصور محمد بن ابى عامر ، فشار اندلس بر اسپانياى مسيحى روى به شدت نهاد و مسلمانان تا اقصاى شمال پيش راندند . در اين هنگام سه مملكت ليون و قشتاله و ناوار در يك جبههء دفاعى بر ضد مسلمانان متحد شدند . بار ديگر به هنگامى كه جماعات بربر تحت لواى مرابطين براى رهايى اندلس از خطرى كه هستىاش را تهديد مىكرد ، قدم به خاك اندلس نهادند دولتهاى مسيحى با يكديگر متحد شدند . آنگاه نبرد زلّاقه بود كه براى مسلمانان رنگ جهاد داشت و براى مسيحيان يك نبرد صليبى به تمام معنى . پيروزى مسلمانان بر اندلس در واقع غلبهء اسلام بر مسيحيت نيز بود . همچنين پيروزى مسلمانان در ايام موحدين ، در نبرد الارك و هزيمت ايشان در نبرد عقاب از نظر هر دو طرف يك جنگ دينى بود . اين نكته نيز قابل ذكر است كه جنگهاى صليبى اندكى پس از جنگ زلّاقه در مشرق آغاز شد و قريب به دو قرن در مصر و شام ميان مسلمانان و مسيحيان دوام داشت . شدت اين جنگ در ايام الملك الناصر صلاح الدين ايوبى معاصر سلطان يعقوب المنصور كه در معركهء الارك پيروز شده بود ، به اوج خود رسيد . بنابراين شكى باقى نمىماند كه تب صليبى و حركت